Τα φωτογραφικά μοντέλα ως ανθίβολα του εργαστηρίου των Παπαμερκουρίου-Γκίνη

Στον ελλαδικό χώρο εκτός Αγίου Όρους, η τεκμηρίωση των εργαστηριακών μηχανισμών παραγωγής αγιογραφίας παραμένει κατά κανόνα αποσπασματική. Γνωρίζουμε ότι τα εργαστήρια χρησιμοποιούσαν πρότυπα και αντιγραφικές διαδικασίες, σπανίως όμως διαθέτουμε άφθονο υλικό ικανό να ανασυγκροτήσει την πλήρη αλυσίδα από το εργαστήριο έως την τελική εικόνα. Το corpus του φωτοζωγραφείου Γκίνη–Παπαμερκουρίου στη Λάρισα συνιστά, μέχρι σήμερα και με βάση τη διαθέσιμη δημοσιευμένη/προσβάσιμη τεκμηρίωση, ένα μοναδικό παράδειγμα τέτοιας ανασυγκρότησης: φωτογραφικά ανθρώπινια μοντέλα ως ανθίβολα λήψεων στο εργαστήρι με κάνναβο, ίχνη εντατικής χρήσης, και κυρίως επαναλαμβανόμενες αντιστοιχίσεις «πηγή → χρονολογημένο τελικό έργο» που επιτρέπουν να παρακολουθήσουμε βήμα-βήμα τη μετάθεση από τη σκηνοθετημένη πόζα (συχνά αυτοφωτογραφική/ενδοεργαστηριακή) στη φορητή αγιογραφία. Η σημασία του υλικού εντείνεται από την περιφερειακή του προέλευση. Ένα επαρχιακό εργαστήριο, εκτός των μεγάλων αστικών κέντρων, αποκαλύπτεται ως φορέας μιας τεχνικά πειθαρχημένης, διαμεσικής πρακτικής, όπου η φωτογραφία, ο κάνναβος και η αγιογραφική τυπολογία συναρθρώνονται σε μια συνεκτική μέθοδο παραγωγής εικόνων.

 Αρχείο Παντελή Γκίνη (εγγονού)

1) Το φωτο-ανθίβολο : σκηνοθετημένο «ζωντανό μοντέλο» σε ρόλο διακόνου

Η ασπρόμαυρη φωτογραφία με κάνναβο παρουσιάζει τον Χρυσόστομο Παπαμερκουρίου ως μοντέλο ντυμένο με λειτουργικά άμφια (στοιχεία διακόνου/πρωτομάρτυρα). Μακρύ ένδυμα με πλούσιο διάκοσμο και πλατιά ταινία (οραρίου/διακονικής ταινίας) που διαγράφεται καθαρά στην πλάγια κατεύθυνση του σώματος. Το σώμα είναι σχεδόν μετωπικό, με ελαφρά στροφή στους ώμους· το αριστερό χέρι κρατά υφασμάτινη ταινία/οραρίου που πέφτει κατακόρυφα, ενώ στο δεξί χέρι κρατά ένα χαρτί/πτυσσόμενο φύλλο που λειτουργεί ως υποκατάστατο ειληταρίου (ή σχεδιαστικό βοήθημα για τη μετέπειτα επιγραφή).

Κρίσιμη ένδειξη εργαστηριακής χρήσης αποτελεί ο καννάβος. Μετατρέπει τη φωτογραφία σε εργαλείο μεταφοράς αναλογιών και στάσης. Η φωτογραφία δεν λειτουργεί ως «πορτρέτο», αλλά ως τεχνική εγγραφή μιας πόζας. Στην οργανωμένη σχέση χεριών–υφάσματος–ορθού άξονα σώματος, και κυρίως στη «λογική» του ενδύματος (πτύχωση/βάρος/κάθετη πτώση), που είναι εξαιρετικά δύσκολο να αποδοθεί πειστικά χωρίς υπόδειγμα.

Επιπλέον, η ορατή καθημερινή ενδυμασία κάτω από τα άμφια (γραβάτα/αστική υπόδηση κ.λπ.) επιβεβαιώνει το στούντιο ως σκηνή μεταμφίεσης. Ένας σύγχρονος άνδρας «φορά» τον άγιο ως ρόλο, ώστε το εργαστήριο να εξασφαλίσει αξιόπιστη σωματική βάση για την εικόνα.

2) Η αγιογραφία του 1964  κανονιστικός τύπος, «μοντελισμένο» σώμα

Στην έγχρωμη εικόνα (1964) ο άγιος προσδιορίζεται επιγραφικά ως Ο ΠΡΩΤΟΜΑΡΤΥΣ ΣΤΕΦΑΝΟΣ. Η σύνθεση είναι μετωπική, με φωτοστέφανο, και φόντο χρυσοκίτρινο/νεφελώδες που παραπέμπει σε μετα-βυζαντινή «ατμόσφαιρα» παρά σε αυστηρό χρυσό κάμπο. Ο άγιος εικονίζεται ως νέος διάκονος με πλούσια διακοσμημένο στιχάριο (μοτίβο σταυρών) και με οραρίο που συγκροτεί ισχυρή διαγώνια γραμμή.

Το πιο αποκαλυπτικό είναι η ομολογία στάσης με το φωτο-ανθίβολο:

• ο τρόπος που το αριστερό χέρι σηκώνει/κρατά την ταινία,
• η καθοδική πτώση της υφής,
• και η θέση του δεξιού χεριού με το ειλητάριο/κείμενο, συνιστούν μια σχεδόν «ανατομική» μεταγραφή της φωτογραφικής πόζας σε αγιογραφική γλώσσα. Η αγιογραφία, βέβαια, απο-πορτραϊκοποιεί το πρόσωπο. Αντί για τον ρεαλισμό του μοντέλου, αποδίδεται ο τυπικός, νεανικός άγιος-διάκονος (στρογγυλά χαρακτηριστικά, ήρεμο βλέμμα, τυποποιημένο χτένισμα).  

Η παρατήρηση για την χρονική απόσταση. «Καθυστερημένη» χρήση προτύπου και εργαστηριακού αρχείου.

 Η ασπρόμαυρη φωτογραφία που πιθανόν τραβήχτηκε τη δεκαετία 1925-1935 απέχει χρονικά από την αγιογραφία του 1964.

• Η φωτογραφία φέρει έντονη φθορά, παλαιό χαρτί/τονικότητα και χειροποίητο κάνναβο που παραπέμπουν σε παλαιότερη εργαστηριακή ύλη και παραγωγή.
• Η ίδια η πρακτική «φωτογραφίζω μοντέλο με άμφια, χαράζω κάνναβο, αποθηκεύω ως πρότυπο» ταιριάζει με την ιδέα ενός εργαστηριακού αρχείου που μπορεί να επαναχρησιμοποιείται επί δεκαετίες.
• Το 1964 δεν χρειάζεται να είναι η στιγμή λήψης της φωτογραφίας· μπορεί να είναι η στιγμή επανενεργοποίησης ενός παλαιότερου προτύπου.

Άρα, το ενδιαφέρον εδώ δεν είναι μόνο η μεταφορά από φωτογραφία σε εικόνα, αλλά και η χρονοκαθυστέρηση. Η φωτογραφία μπορεί να λειτουργεί ως «αποθήκη μορφής» που ανασύρεται όταν προκύψει νέα παραγγελία.

Οι φωτογραφίες ανθρωπίνων μοντέλων ως ανθίβολα του εργαστηρίου Γκίνη–Παπαμερκουρίου, συνδυάζουν αφενός τεκμηριωτική, αφετέρου αυτόνομη καλλιτεχνική και ιστορική αξία. Δεν διεκδικούν θέση υψηλής καλλιτεχνικής φωτογραφίας με την κλασική έννοια. Ο φωτισμός είναι συνήθως απλός, τα φόντα λιτά και οι εκτυπώσεις τυπικές για ένα επαρχιακό φωτογραφείο. Ωστόσο, ως σύνολο, διαθέτουν έντονη αισθητική και εικαστική ποιότητα. Πρόκειται για σκηνοθετημένες λήψεις που συνδυάζουν performance, φωτογραφία στούντιο και σχεδιαστικές επεμβάσεις (καννάβους, σβησίματα), παράγοντας υβριδικές εικόνες με ιδιαίτερη ένταση. Η παρουσία του ίδιου του αγιογράφου  σε ρόλο Αγίου στην αναρτημένη φωτογραφία, η γεωμετρία των στάσεων και η ορατή «ραφή» μεταξύ σώματος, φωτογραφικής επιφάνειας και σχεδίου τις καθιστούν έργα με αυτόνομο αισθητικό ενδιαφέρον, πέρα από την τεκμηριωτική τους λειτουργία

Παντελής Γκίνης : Εγγονός, υπεύθυνος έρευνας-τεκμηρίωσης και  επιμελητής δράσεων γύρω από το Αρχείο Παντελή Κ. Γκίνη.