Βυζαντινές εικόνες με κάνναβο ως χρήση ανθιβόλων του εργαστηρίου Παπαμερκουρίου-Γκίνη

Αρχείο Παντελή Γκίνη (εγγονού)

 

Αρχείο Παντελή Γκίνη (εγγονού)

Έκπληξη προκαλεί η εύρεση ανάτυπων βυζαντινών εικόνων πολλές από τις οποίες φέρουν κάνναβο σε ένα εργαστήρι που έχει κατά καιρούς  χαρακτηριστεί τεχνοτροπικά ότι ανήκει στη δυτικότροπη, ακαδημαϊκή, νατουραλιστική, ρωσοϊταλική, ναζαρινή, κατηγορία. Η ύπαρξη βυζαντινών ανθιβόλων με κάνναβο στο εργαστήριο Γκίνη–Παπαμερκουρίου μπορεί να ερμηνευτεί ως εξής:

1) Διπλή «γραμματική»: άλλο η εικονογραφία, άλλο η ζωγραφική γραφή

Ένα εργαστήριο μπορεί να είναι δυτικότροπο στην απόδοση (μοντελάρισμα, σκιάσεις, φυσιοκρατικό πρόσωπο, πτυχολογία), αλλά να θέλει βυζαντινή κανονικότητα:

• στη στάση,
• στους τύπους προσώπων,
• στις χειρονομίες ευλογίας,
• στη διάταξη των αμφίων/συμβόλων,
• στην ιεραρχία/μετωπικότητα.

Τα «βυζαντινά ανθίβολα» εξασφαλίζουν ότι η εικόνα διαβάζεται ως ορθόδοξη πριν καν αρχίσει η «δυτική» ζωγραφική επεξεργασία.

2) Βυζαντινή κανονικότητα στην εικονογραφία, ακαδημαϊκή γραφή στην εκτέλεση

Για φορητές εικόνες, οι παραγγελιοδότες (ενορίες, μοναστήρια, ιδιώτες) συχνά θέλουν να αναγνωρίζουν έναν άγιο ως ορθόδοξο.
Το βυζαντινό ανάτυπο λειτουργεί ως εγγύηση τύπου (στάση, άμφια, χειρονομίες, επιγραφές), ενώ το εργαστήριο μπορεί να εφαρμόσει από πάνω δυτικότροπο/ρωσοϊταλικό φινίρισμα (μοντελάρισμα, σκιάσεις, πιο φυσιοκρατικό πρόσωπο).
Άρα συνυπάρξουν παράλληλα  δύο επίπεδα :τύπος/δομή vs ύφος/εκτέλεση.

    Η πρακτική του εργαστηρίου Γκίνη–Παπαμερκουρίου τεκμηριώνει μια εκλεκτική/υβριδική συγκρότηση της νεότερης εκκλησιαστικής ζωγραφικής: βυζαντινή αναγνωρίσιμη κανονικότητα σε επίπεδο τύπου και δομής, σε συνδυασμό με ακαδημαϊκή/νατουραλιστική μορφοπλαστική στο επίπεδο της εκτέλεσης και του φινιρίσματος. Η ερμηνεία αυτή εναρμονίζεται με τη διαπίστωση ότι η εκκλησιαστική ζωγραφική του 19ου–αρχών 20ου αι. χαρακτηρίζεται από εικονογραφική πολυσυλλεκτικότητα και τεχνοτροπικό εκλεκτικισμό, αντλώντας πρότυπα τόσο από τη μεταβυζαντινή παράδοση όσο και από τη δυτική θρησκευτική ζωγραφική, με αποτέλεσμα τη συγκρότηση νέου συνόλου και όχι απλού αθροίσματος επιρροών. Στο ίδιο πλαίσιο εγγράφεται και το θεώρημα της «βελτίωσης» ως ιδεολογικό εργαλείο ρύθμισης της παραγωγής,  καθώς και η διακίνηση και εργαστηριακή χρήση φωτογραφικών προτύπων (π.χ. Θείρσιος), τα οποία αξιοποιούνται ως πατρόν/ανθίβολα με διαδικασίες μεταφοράς (κάνναβος).