Πλάτων – Γκίνης – Πρόδρομος : Από την Ιδέα στη Μαρτυρία : Η επιβίωση μιας χειρονομίας και το ταξίδι της μέσα στον χρόνο

       

Στο τρίπτυχο Πλάτων (Ραφαήλ) – Γκίνης (αυτοφωτογραφικό ανθίβολο) – Άγιος Ιωάννης ο Πρόδρομος (αγιογραφία Γκίνη–Παπαμερκουρίου) μπορούμε να δούμε με απόλυτη καθαρότητα αυτό που ο Aby Warburg ονόμασε “μνήμη μορφών” (Nachleben) και “εικονολογικές μεταμορφώσεις”, δηλαδή τη διαδρομή μιας μορφής/χειρονομίας μέσα στον χρόνο, που παραμένει αναγνωρίσιμη αλλά κάθε φορά φορτίζεται με άλλο νόημα.

Η μορφή-κλειδί εδώ είναι η χειρονομία του σηκωμένου δείκτη προς τα άνω. Πρόκειται για ένα μικρό σωματικό σχήμα που όμως λειτουργεί σαν συμπύκνωση εξουσίας, βεβαιότητας και αλήθειας. Η κίνηση δεν είναι απλή πόζα, είναι ένα οπτικό σήμα που λέει «πρόσεξε», «άκου», «εκεί βρίσκεται το ουσιώδες». Για τον Warburg τέτοιες χειρονομίες δεν είναι διακοσμητικές λεπτομέρειες· είναι Pathosformeln – «φόρμουλες πάθους», δηλαδή μορφές που κουβαλούν συγκινησιακή και νοηματική ενέργεια και επανέρχονται σε διαφορετικές εποχές.

Στον Πλάτωνα του Ραφαήλ (στη Σχολή των Αθηνών) η χειρονομία αποκτά φιλοσοφικό βάρος. Ο Πλάτων δείχνει προς τα πάνω και η κίνηση αυτή λειτουργεί σαν εικαστικό επιχείρημα. Δεν αφηγείται απλώς ότι ο φιλόσοφος μιλά, αλλά οπτικοποιεί τη θέση του για το υπερβατικό, τον κόσμο των Ιδεών. Εδώ η χειρονομία είναι ρητορική, δασκαλική και διανοητική, γίνεται το σύμβολο της γνώσης που δεν περιορίζεται στον αισθητό κόσμο. Ο Warburg θα έλεγε ότι πρόκειται για μια επιβίωση αρχαίου μορφικού λεξιλογίου (της χειρονομίας του ρήτορα/δασκάλου) που στην Αναγέννηση ενεργοποιείται ξανά και μετατρέπεται σε καθαρή φιλοσοφική δήλωση.

Από εκεί περνάμε σε ένα τελείως διαφορετικό καθεστώς εικόνας, τη σύγχρονη φωτογραφία του Γκίνη, που λειτουργεί ως αυτοφωτογραφικό ανθίβολο. Εδώ το ενδιαφέρον δεν είναι μόνο ότι ο αγιογράφος επαναλαμβάνει μια γνωστή στάση (σαν τον Πρόδρομο), αλλά ότι η χειρονομία περνά μέσα από ένα τεχνικό εργαλείο μεταγραφής. Το σώμα του καλλιτέχνη «ενσαρκώνει» τον τύπο: σηκώνει το δάχτυλο, κρατά το ραβδί με σταυρό, φορά το ύφασμα που υποδηλώνει τον εικονιστικό ρόλο. Και πάνω σε αυτή την εικόνα εμφανίζεται το πλέγμα, ο τετραγωνισμός, που μαρτυρά την πρόθεση μεταφοράς. Η φωτογραφία γίνεται μέσο για να περάσει η μορφή από το ζωντανό σώμα στο σχέδιο και από εκεί στο ζωγραφικό έργο. Αυτό είναι κατεξοχήν warburgικό σημείο, η παράδοση δεν μεταδίδεται μόνο ως «εικόνα προς εικόνα», αλλά και ως τεχνική και διαδικασία.

Στη γλώσσα του Warburg, η φωτογραφία εδώ λειτουργεί ως Bilderfahrzeug (όχημα εικόνας) – ένα μέσο που επιτρέπει στη μορφή να ταξιδέψει, να σταθεροποιηθεί, να αναπαραχθεί. Η χειρονομία δεν είναι πια μόνο σύμβολο ιδεών, αλλά γίνεται και εργαλείο εργαστηρίου, μια μνήμη που μπορεί να μετρηθεί, να αντιγραφεί, να μετασχηματιστεί σε πρότυπο. Έτσι, ανάμεσα στον Ραφαήλ και στην αγιογραφία παρεμβάλλεται ένας κρίσιμος ενδιάμεσος κρίκος, η φωτογραφική εικόνα ως τεχνολογία μετάδοσης της μορφής.

Στην τελική φάση, στην αγιογραφία του Αγίου Ιωάννη του Προδρόμου, η χειρονομία επιστρέφει σε ένα καθαρά θεολογικό πλαίσιο. Το σηκωμένο δάχτυλο δεν δηλώνει πλέον «Ιδέες» ή «φιλοσοφικό υπερβατικό», αλλά γίνεται προφητική μαρτυρία, υπόδειξη του Θεού, κήρυγμα μετάνοιας, προαναγγελία του Ερχόμενου. Ταυτόχρονα, η μορφή του προσώπου και τα σύμβολα της εικόνας (άλως, επιγραφή, σταυροφόρο ραβδί, ταινία/ειλητάριο) μεταφέρουν τη χειρονομία από τον χώρο του ατόμου στον χώρο του Τύπου, δεν είναι πλέον «ένας άνθρωπος που δείχνει», αλλά ο Άγιος ως εικονογραφικό πρότυπο. Η χειρονομία μετατρέπεται σε λειτουργικό σημάδι πνευματικής αυθεντίας και σωτηριολογικής αλήθειας.

Έτσι, το νήμα που ενώνει τις τρεις εικόνες είναι μια μετανάστευση μορφής (Bildwanderung) και ταυτόχρονα μια εικονολογική μεταμόρφωση. Η ίδια χειρονομία επιβιώνει ως σχήμα, αλλά αλλάζει καθεστώς αλήθειας σε κάθε στάδιο:

στον Πλάτωνα είναι η αλήθεια της φιλοσοφικής θεωρίας (υπερβατικό/Ιδέες),

στον Γκίνη-ανθίβολο είναι η αλήθεια της τεχνικής μετάδοσης (σώμα→φωτογραφία→σχέδιο),

στον Πρόδρομο είναι η αλήθεια της πίστης και της προφητικής μαρτυρίας (Θεός/μετάνοια/σωτηρία).

Με warburgικούς όρους, αυτό που βλέπουμε δεν είναι απλή αντιγραφή, αλλά μια δυναμική ιστορική διαδικασία, μια Pathosformel (ο δείκτης προς τα άνω) επιβιώνει (Nachleben), ταξιδεύει από μέσο σε μέσο (Bilderfahrzeug) και κάθε φορά επανανοηματοδοτείται. Πρόκειται, με άλλα λόγια, για ένα μικρό Panel του Άτλαντα Μνημοσύνης: τρεις εικόνες που, αν τοποθετηθούν δίπλα-δίπλα, αποκαλύπτουν πως μια μορφή κουβαλά μνήμη αιώνων και πώς η ιστορία της εικόνας είναι ιστορία μεταμορφώσεων, όχι στατικών αντιγράφων.

Παντελής Γκίνης (εγγονός)