Η ΣΥΜΜΕΤΟΧΗ ΤΟΥ ΠΑΝΤΕΛΗ ΓΚΙΝΗ ΣΤΗΝ ΑΓΙΟΓΡΑΦΗΣΗ ΤΟΥ ΝΑΟΥ ΑΓΙΟΥ ΓΕΩΡΓΙΟΥ ΚΟΡΥΤΣΑΣ

Απομαγνητοφωνημένη ομιλία    

    «Ως το 1908 ήμουν μαθητευόμενος. Στην Κορυτσά εκείνη την εποχή το 1908 έγινε μια μεγάλη εκκλησία στην πλατεία στο κεντρικότερο μέρος ο Άγιος Γεώργιος πολύ μεγάλη εκκλησία.

Ένας μεγάλος γαιοκτήμονας από την Κορυτσά στη Ρουμανία έστειλε 3000 χρυσές λίρες και κτίστηκε αυτή η εκκλησία του Αγίου Γεωργίου. Εκεί στο προαύλιο του Αγίου Γεωργίου είχαμε κάνει και το μαυσωλείο που είχαν σαν εκκλησάκι ένα δωμάτιο και κατέβαινες 6-7 σκαλοπάτια ήταν κάτω στη γη και εκεί τον έφεραν πεθαμένο και τον βαλσάμωσαν και τον είχαν εκεί για ιστορικό γεγονός που ήταν ο κτήτωρ της εκκλησίας.

Αφού τελείωσε η εκκλησία ήθελαν αγιογράφο και σηκώθηκε ο δικός μου ο μάστορας το αφεντικό πήγε εκεί στην Κορυτσά και η δημογεροντία η προύχοντες της Κορυτσάς, τότε ήταν και ο δεσπότης ένας Φώτειος πολύ καλός δεσπότης άγιος άνθρωπος. Παίρνει τη δουλειά αυτή την παίρνει την εκκλησία και ήρθε στο Άγιο Όρος. Τώρα πρέπει να πάμε στην Κορυτσά να βάλουμε τις εικόνες επιτόπου. Και σηκωθήκαμε και χαλάμε το εργαστήρι στις Καρυές του Αγίου Όρους ξεκινάμε έν καιρό χειμώνος μετά του Αγίου Βασιλείου. Κινήσαμε χειμώνα καιρό και πήγαμε στην Κορυτσά.1

Θυμούμαι εκείνη την χρονιά ήταν το 1908. Πήγαμε στην Κορυτσά με τή περιπέτεια πήγαμε μη ρωτάς μέσα στα χιόνια και στους πάγους και κακό. Με το πλοίο από τη Δάφνη στο άγιο όρος πήγαμε στη Θεσσαλονίκη. Από τη Θεσσαλονίκη μπήκαμε στο τρένο πήγαμε στα Βιτόλια το Μοναστήρι που το λένε και από κει με τα αμάξια χειμώνα καιρό, η περιπέτεια εκείνη του ταξιδιού δεν περιγράφεται πως φτάσαμε. Μεσάνυχτα εκεί σε ένα χάνι στη Σβέντζα λεγόταν και από το χάνι με δαδιά αναμμένα να μας περιμένουν γιατί ήξεραν ότι τα αμάξια που είχαν ξεκινήσει με επιβάτες άργησαν και βγήκαν εκεί για να μας σώσουν να μας παραλάβουν. Και μας βρήκανε εκεί στο δρόμο πήγαμε στο χάνι εκεί ξεκινήσαμε τέλος πάντων φτάσαμε στην Κορυτσά. Τελείωσε η εκκλησία ο Άγιος Γεώργιος σηκώθηκα ύστερα να πάμε στο Άγιο Όρος να συνεχίσουμε τη δουλειά» .

Τεκμηρίωση oμιλίας

Αναστάσιος Αβραμίδης (Λάκτσε) 1822-1894

Ο μεγάλος γαιοκτήμονας από την Κορυτσά που ζούσε στην Ρουμανία και πρόσφερε ένα μεγάλο ποσό για να κτιστεί ο Ναός, καθώς επίσης ότι όταν πέθανε θάφτηκε στο προαύλιο του Ναού, ήταν ο Αναστάσιος Αβραμίδης.

Οι κάτοικοι της Κορυτσάς, κατά τον 19ο αιώνα, είχαν την τύχη να τους συγκινήσει η ευγένεια του Κορτσανού επιχειρηματία Αναστασίου Αβραμίδη (Anastas Avramidhu Laçke 1822-1894). 

Η οικογένεια Αβραμίδη ήταν ήδη γνωστή για τη γενναιοδωρία και τον πατριωτισμό της. Ο Αναστάσιος Αβραμίδης γεννήθηκε στην Κορυτσά και χρόνια αργότερα μετανάστευσε στο Βουκουρέστι της Ρουμανίας. Χάρη στον πλούτο που συσσωρεύτηκε από το εμπόριο, αγόρασε εκτάσεις, οι οποίες κατά τη διάρκεια γεωλογικής πραγματογνωμοσύνης αποδείχθηκαν πλούσιες σε πετρέλαιο.

Ο Αναστάσιος Αβραμίδης έγινε εκατομμυριούχος. Ποτέ δεν ξέχασε την πατρίδα του και τους Κορτσάρους.   Πέθανε στο Βουκουρέστι, αλλά άφησε πίσω τη διαθήκη του στην οποία δήλωνε ότι δώρισε στην πόλη της Κορυτσάς:  ένα ποσό 125 εκατομμυρίων χρυσών φράγκων, το οποίο θα χρησιμοποιηθεί για να χτιστεί η εκκλησία του Αγίου Γεωργίου, το σπίτι του για να επιστρέψει στο σχολείο και τα υπόλοιπα για να εξυπηρετήσουν την   εκπαιδευτική ανάπτυξη και τη χρηματοδότηση ενός γιατρού για να επισκέπτεται τους φτωχούς δωρεάν.

Ο φιλάνθρωπος και πατριώτης Αναστάσιος Αβραμίδης Λάκτση δώρισε περίπου 5000 Χρύσα ναπολόνια για την κατασκευή του ναού. Η κατασκευή αυτής της εκκλησίας ολοκληρώθηκε το 1905 και θεωρείται μία από τις πιο γνωστές και μεγαλύτερες της Αλβανίας.

    Πάνω από το εσωτερικό μέρος του ναού αυτού τοποθετήθηκε μεγάλη πλάκα με το όνομα του ευεργέτη και το έτος ανέργεση του ναού αυτού. Ο Αναστάσιος ο οποίος βοήθησε στην οικοδόμηση αυτής της εκκλησίας πέθανε στο Βουκουρέστι το 1894. Το σώμα του ταριχεύτηκε και μεταφέρθηκε στην Κορυτσά και θάφτηκε στο νεκροταφείο της εκκλησίας.2

Ο Ναός του Αγίου Γεωργίου Κορυτσάς

    Ο Ναούμ Τράσα της Κορυτσάς έχτισε την εκκλησία, ο οποίος ήταν γνωστός και ως κατασκευαστής πολλών εμπορικών κέντρων στην πόλη. Με το μνημείο αυτό κατάφερε να πετύχει μια άρτια τεχνική χωροταξική λύση.

Λέγεται ότι ο πλοίαρχος Ναούμ Τράσα από το Όπαρι, που ήταν υπεύθυνος για τα έργα, είχε αριθμήσει κάθε λίθο και τον κατεύθυνε από κάτω, τοποθετώντας τον στο καθορισμένο μέρος. 

Η εκκλησία ήταν πέτρινη με μεγάλους ογκόλιθους συνδεδεμένος μεταξύ τους σε μόλυβδο που δημιουργούσαν ένα συμπαγές τραπέζι με κολώνες κιονόκρανα ρόδακες, στέγαστρα, ροζέτες, οι καμάρες πάνω από τα παράθυρα και κάθε άλλη λεπτομερείς ήταν φτιαγμένα από πέτρα.  Το κτίριο δημιουργούσε την εντύπωση ενός ενιαίου όγκου χαραγμένου σε πέτρα στον οποίο εσωτερικό και εξωτερικό υλικό επεξεργασίας και διακόσμησης ήταν σε μια πλήρη μνημειακή ενότητα.3

    Ο Άγιος Γεώργιος, ήταν γνωστό ότι επρόκειτο για μια μεγαλοπρεπή εκκλησία από ανοιχτόχρωμη γκρι πέτρα, η οποία είχε αρχίσει να χτίζεται την τελευταία δεκαετία του 19ου αιώνα και ολοκληρώθηκε το 1905. Η κατασκευή είχε παραταθεί, επειδή όλα ήταν σε μεγάλους ογκόλιθους, σκαλισμένους με δεξιοτεχνία.  

    Πρέπει να ακολούθησαν τεχνικές κατασκευής παρόμοιες με εκείνες της κατασκευής των μεγαλοπρεπών γοτθικών καθεδρικών ναών της Γαλλίας και της Γερμανίας. Στο δικό μας μέρος του κόσμου, η κατασκευή υστερούσε ακόμη και η Κορυτσά, αν και μπροστά από άλλες, δεν είχε αρχίσει ακόμη να αναγνωρίζει οπλισμένο σκυρόδεμα ή μεγάλες μεταλλικές κατασκευές. Ήταν απλώς μια φτωχή και καθυστερημένη γωνιά της Ευρώπης. Αλλά εκσυγχρονιζόταν γρήγορα, πιο γρήγορα από τις άλλες. 

    Το άθλιο άθεο καθεστώς του Εμβέρ Χατζα αποφάσισε να κατεδαφίσει το Ναό. Έλεγαν ότι δεν μπορούσες ούτε μαχαίρι να βάλεις ανάμεσα σε δύο ογκόλιθους στον τοίχο. Χτίστηκε με ακρίβεια και συνδέθηκε σε όλη την τοιχοποιία με μόλυβδο. Δεν μπορούσε να κατεδαφιστεί όπως όλα τα άλλα κτίρια. Δεν μπορούσαν να αφαιρέσουν ορισμένα μέρη, παρόλο που χρησιμοποιούσαν μπουλντόζες, οι οποίες τραβούσαν τις κολώνες και άλλα κάθετα μέρη με καλώδια. Ένα άσχημο και τρομακτικό θέαμα στη μέση της πόλης για μήνες. 

Και ούτω καθεξής μέχρι που όλοι το κατεδάφισαν. 

Ίσως τμήματα των θεμελίων να είναι ακόμα εκεί. 

Σε εκείνη την όμορφη περιοχή της Κορυτσάς του 20ού αιώνα. 

Όπου χτίστηκε η πιο ολοκληρωμένη πέτρινη κατασκευή σε όλη την Αλβανία. Από τις καλύτερες στα Βαλκάνια. Ο Άγιος Γεώργιος.4

    Κατεδαφίστηκε το 1967. Τα μάρμαρα του ναού τα χρησιμοποίησαν ως οικοδομικά υλικά για να κατασκευάσουν τις κερκίδες του σταδίου της Κορυτσάς. Σήμερα στη θέση του ναού υπάρχει μόνο ένα εικονοστάσι ενώ στο υπόλοιπο οικόπεδο που καταλάμβανε η εκκλησία το οποίο σήμερα είναι πεζόδρομος έχει ζωγραφιστεί στις πλάκες του το σχεδιάγραμμα του ναού, η πρόσοψη του.5

Ο μαρτυρικός Μητροπολίτης Κορυτσάς Φώτιος Καλπίδης (1865-1906) 

    Ο Φώτιος Καλπίδης γεννήθηκε στο χωριό Τσαγράκι (Çakrak) της Επαρχίας Αλουτζεράς της Κερασούντος το 1865. Αποφοίτησε από τη Θεολογική Σχολή της Χάλκης το 1889 έχοντας ήδη χειροτονηθεί Διάκονος και αφού υπέβαλε διατριβή με τίτλο "Ότι αληθώς ανέστη ο Κύριος ημών". Υπηρέτησε ως Διευθυντής της Σχολής Αρένων Κερασούντος (1890-1891), ως Βοηθός στο γραφείο Πρωτοκόλλου της Ιεράς Συνόδου του Οικουμενικού Πατριαρχείου (1891-Ιούνιος 1893), ως Υπογραμματεύς (Ιούνιος 1893-1897) και ως Αρχιγραμματεύς (1897-1902) της Ιεράς Συνόδου. Πρεσβύτερος χειροτονήθηκε στις 25 Μαΐου 1897 από τον Μητροπολίτη Μυτιλήνης Κύριλλο. Στις 16 Μαΐου 1902 εξελέγη Μητροπολίτης Κορυτσάς με 11 ψήφους έχοντας συνυποψηφίους τους Επισκόπους Κρήνης Θεόκλητο (1 ψήφος) και Παμφίλου Μελισσηνό. 

Στις 19 Μαΐου 1902 χειροτονήθηκε στον Πατριαρχικό Ναό του Αγίου Γεωργίου στο Φανάρι της Κωνσταντινουπόλεως Μητροπολίτης Κορυτσάς. Τη χειροτονία τέλεσε ο Οικουμενικός Πατριάρχης Ιωακείμ ο Γ΄, συμπαραστατούμενος από τους Μητροπολίτες Ιωαννίνων Γρηγόριο, Προύσης Ναθαναήλ, Νεοκαισαρείας Αλέξανδρο, Χίου Κωνσταντίνο, Ξάνθης Ιωακείμ, Βοδενών Νικόδημο, Ηλιουπόλεως Ταράσιο, Καλλιουπόλεως Ιερώνυμο και Διδυμοτείχου Φιλάρετο. Τον Ιούνιο του 1905 δέχθηκε δολοφονική επίθεση στο χωριό Πλιάσα αλλά διέφυγε τον κίνδυνο.

Δολοφονήθηκε από Αλβανούς κομιτατζήδες έξω από το χωριό Μπραδβίτσα (Vashtëmi) όπου μετέβαινε να λειτουργήσει στις 9 Σεπτεμβρίου 1906”.6

-------------------------------------------------------------------------------------------------------------

1. Όπως είχαμε αναφέρει σε άλλη ανάρτηση, όταν βρέθηκε για τελευταία φορά στη Δάρδα, ο Ιερομόναχος Ηγούμενος του Κελλίου Ευαγγελισμός της Θεοτόκου στις Καρυές, της Μονής Αγίου Διονυσίου Γρηγόριος Ζτρούλης,  συμφώνησε να ζωγραφίσει το εσωτερικό της εκκλησίας του Αγίου Γεωργίου στην Κορυτσά, αλλά δεν τα κατάφερε γιατί πέθανε εκείνη τη χρονιά. Ήταν άρρωστος με κρυολόγημα και δεν μπορούσε να συνέλθει, έπασχε και αυτός από ρευματισμούς όπως και ο αδελφός του Νεόφυτος.

Την δουλειά ανέλαβε να συνεχίσει ο πρωτομάστορας Βαγγέλης Ζέγκος που μαθήτευσε την αγιογραφία  στον Ιερομονάχο Γρηγόριο Ζτρούλη.

2.https://www.facebook.com/photo/fbid=1398916093637262&set=ecnf.100063788163169&locale=sq_AL

3. https://shqiptarja-com.translate.goog/lajm/korca-e-shekullit-te-xx-te-br-ishte-korca-e-shen-gjergjit?_x_tr_sl=sq&_x_tr_tl=el&_x_tr_hl=el&_x_tr_pto=sc

4.  https://shqiptarja-com.translate.goog/lajm/korca-e-shekullit-te-xx-te-br-ishte-korca-e-shen-gjergjit?_x_tr_sl=sq&_x_tr_tl=el&_x_tr_hl=el&_x_tr_pto=sc.   

5.  https://www.orthodoxianewsagency.gr/aytokefales_ekklisies/ekklisia_albanias/agios-georgios-korytsas-gyrizontas-to-xrono-piso/ 

6.   http://users.sch.gr/markmarkou/1901_1930/1906/koim/fotios_kalpides.htm

ΑΝΑΜΝΗΣΕΙΣ ΤΟΥ ΠΑΝΤΕΛΗ ΓΚΙΝΗ ΑΠΟ ΤΑ ΧΡΟΝΙΑ ΜΑΘΗΤΕΙΑΣ ΣΤΟ ΑΓΙΟ ΟΡΟΣ

    

Καταγραφή αναφορών σε κατ' ιδίαν συζητήσεις 

    «Ο πατέρας μου πλήρωσε συμβολικά 30 χρυσές λίρες Τουρκίας. Ζούσα σε ένα κελί με άλλους μαθητευόμενους αγιογράφους περίπου στην ηλικία μου. Εκεί η ζωή ήταν διαφορετική, το φαγητό ήταν λιτό και κάθε φορά το ίδιο σούπες και ψάρια. Υπήρχε μόνο ένα κρεοπωλείο σε όλο το Άγιο Όρος και αυτό για να εξυπηρετεί τους ξένους. Έπρεπε καθένας να φροντίζει τον εαυτό του, να πλένει τα ρούχα του, να συγυρίζει το κρεβάτι του, να σκουπίζει και να ασχολείται με τα κοινά για αγγαρείες. 

Ξυπνούσαμε το πρωί χαράματα πριν βγει ο ήλιος πηγαίναμε ψέλναμε τον όρθρο, ετοιμάζαμε το φαγητό, σκουπίζαμε τα κελιά μας και τα κελιά των μοναχών και κάναμε οτιδήποτε μικροδουλειές μας ζητούσαν. Μετά πηγαίναμε σ' ένα κελί του δασκάλου μας και μας έδειχνε τα μυστικά της αγιογραφίας. Όμως διαβάζαμε πολύ βίους Αγίων έτσι ώστε να μπορούμε με την φαντασία μας να πιάνουμε τα χαρακτηριστικά του κάθε Αγίου και να τα αποδίδουμε στο χαρτί. Είχαμε πολλούς ντόπιους αλλά και Ρώσους δασκάλους. Όλοι βοηθούσαν τους μαθητές να μάθουν όσο γίνεται καλύτερα την αγιογραφία. 

Ξεκινήσαμε από το μηδέν. Διάφοροι έμποροι έφερναν χρώματα από την Σμύρνη την Κωνσταντινούπολη, όμως δεν ήταν σαν τα σημερινά. Ήταν σαν πέτρες, ήμασταν αναγκασμένοι να τα τρίβουμε για να γίνουνε σκόνη. Μετά δίναμε τη σκόνη σε κάποιον που προσέθετε λινέλαιο και γινόταν λαδομπογιά. Αν και η εργασία αυτή ήταν δύσκολη και χρονοβόρα, όμως τα χρώματα ήταν ζωηρά, ανθεκτικά στο χρόνο γιατί μας τα προσέφερε η φύση.

Όμως αγοράζαμε και έτοιμα από τη Γαλλία, την Ολλανδία. Πινέλα φέρναμε απέξω όμως που και που έφτιαχναν πινέλα οι καλόγεροι. Έτσι και εγώ στην αρχή έτριβα την πέτρα για να γίνει σκόνη, συγύριζα, μαγείρευα αργότερα έμαθα και να ζωγραφίζω έγινα και αναγνώστης στο αναλόγιο. Θυμάμαι πολλούς ντόπιους δασκάλους αλλά και Ρώσους. Όλοι βοηθούσαν τους μαθητές να μάθουν όσο γίνεται καλύτερα την αγιογραφία.

Μετά τα πέντε χρόνια αφού ολοκληρώσαμε τη μαθητεία παρέμεινα ένα χρόνο. Αγιογραφούσαμε για λογαριασμό του οίκου, πληρωνόμασταν 2 λίρες το μήνα για κάθε έργο».

Η ΜΑΘΗΤΕΙΑ ΤΟΥ ΠΑΝΤΕΛΗ ΓΚΙΝΗ ΣΤΟ ΚΕΛΛΙΟΝ ΕΥΑΓΓΕΛΙΣΜΟΥ ΤΗΣ ΘΕΟΤΟΚΟΥ ΚΑΡΥΩΝ- ΤΟ ΦΥΤΩΡΙΟ ΤΩΝ ΔΑΡΔΑΙΩΝ ΕΙΚΟΝΟΓΡΑΦΩΝ

Απομαγνητοφωνημένη ομιλία Παντελή Γκίνη

«Ως το 1900 δώδεκα χρόνια. Το 1903 με πήρε ο πατέρας μου 12, 13, 14 ετών. To  όνειρό του έβλεπε τους ζωγράφους εκεί στο Άγιο Όρος ήταν οι καλύτεροι επαγγελματίες που έβγαζαν λεπτά, ήταν οι Ρώσοι εκεί, και με πήρε μικρόν δεν είχα κλείσει ούτε τα 13 χρόνια. Με πήρε και με έβαλε εκεί στο εργαστήριο να μάθω τέχνη. 

Στο χωριό με τον πατέρα μου μαζί φύγαμε τότε. Ύστερα πήγαμε στο Άγιο Όρος. Με έβαλε στο εργαστήριο εκεί πέρα που ήταν ένας από την Δάρδα και έδωσε να δουλέψω πέντε χρόνια εκεί να μάθω. Έδωσε και 30 χρυσές λίρες εκεί στο εργαστήριο. Εκεί αγιογράφοι ήταν της κακομοίρας ήταν κλειστοί οι άνθρωποι εκεί πέρα. Εκεί έμαθα τα στοιχειώδη. Όταν ήρθα εδώ (εννοεί στη Λάρισα) το 1911 την τελειοποίησα δουλεύοντας μονάχος μου. Έκανα ασυγκρίτως καλύτερη δουλειά 200 % καλύτερη.  

Στις Καρυές ήμουν εκεί πέντε χρόνια από το 1907 ως το 1911. Δεν ήταν μοναστήρι.  Δάσκαλός μου ήταν ένας Παπαποστόλου  και ένας Βαγγέλης από την Δάρδα από έναν Παπα Γιάννη γιος. Είχε και έναν αδελφό Νικόλα το λέγαν  δεν τον άρεσε να καθίσει εκεί η ζωγραφική και πήγε στην Αμερική και έμεινα εγώ εκεί στο εργαστήρι. 

Ήταν τουρκικό το καθεστώς τότε. Αυτή η ιστορία είναι πρώτου του βαλκανικού πολέμου. Τουρκία ήταν τότε εκεί και το Άγιο Όρος και η Πατρίδα, ένα κράτος. Οι Τούρκοι ήταν απέξω από τον Τύρναβο. Εκεί ήταν και οι σταθμοί στο Παπαπούλι και στο Δεριλί ήταν σταθμός τούρκικος. Ως το 1908 ήμουν μαθητευόμενος.

Εκεί στο Άγιο Όρος την συγκοινωνία την έκανε μία εταιρεία ακτοπλοϊκή Ελληνική Ελληνικά βαπόρια εταιρεία Γαστούνη έκαναν συγκοινωνία Πειραιά-Χαλκίδα-Βόλο-Θεσσαλονίκη-Δάφνη-Δαρδανέλλια-Κωσταντινούπολη-Οδησσός και γύριζαν πάλι».

Τεκμηρίωση Ομιλίας

    Ο παππούς Παντελής δεν θυμόταν σε ποιο εργαστήρι έμαθε την τέχνη της αγιογραφίας. Όμως, αφενός από τα ονόματα των δασκάλων του που μας αναφέρει, αφετέρου από τα τεκμήρια της έρευνας μας τα οποία παραθέτουμε παρακάτω, συνάγουμε το συμπέρασμα ότι πρόκειται για τον αγιογραφικό οίκο του Δαρδαίου Ιερομονάχου Γρηγορίου Ζτρούλι (1841-1906), ο οποίος ήταν σύμφωνα με τον π. Σπύρο Ζέγκο «Γέρων του Κελλίου Ευαγγελισμός της Θεοτόκου της Μονής Αγίου Διονυσίου, στις Καρυές.»1  Το Κελλίον ήταν εξάρτημα της μονής Αγίου Διονυσίου Αγίου Όρους.

   Ο Ιερομόναχος Γρηγόριος Ζτρούλι (Ηγούμενος και Πρωτομάστορας του εργαστηρίου)

 «Ο Ιερομόναχος Γρηγόριος Ζτρούλι ο περεσβύτερος ήταν ένας από τους πιο φημισμένους Δαρδαίους ζωγράφους. Το  βαπτιστικό του όνομα ήταν Σωτήρης. Πήγε στο Άγιο Όρος σε πολύ νεαρή ηλικία με τον πατέρα του Θέμελ ο οποίος έκανε ξύλινες κατασκευές. Εκεί έμαθε την αγιογραφία από έναν μοναχό με το όνομα Μακάριος.  Κατά μια εκδοχή ο Μακάριος κατάγονταν από την Καβάλα.  Σε αυτό το μοναστήρι ξεκίνησε τη δραστηριότητά του ως εικονογράφος και αργότερα εκεί ίδρυσε το δικό του ανεξάρτητο στούντιο, όπου δούλεψαν και έμαθαν οι περισσότεροι ζωγράφοι από τη Δάρδα, όπως ο Γρηγόριος Ιερομόναχος  Ζντρούλης (Grigor Jeromonak Zdruli, ο νεότερος ανεψιός του), τα αδέλφια  Βαγγέλης, ο Ευθύμιος και Νικόλαος Ζέγκος, Παντελής Γκίνης  (Pandi Gjino),  Σπυρίδων Ντούνκα (Spiridon Dunka) και άλλοι  ζωγράφοι εκτός Δάρδας όπως ο Dhimitër Papaveshi από τη Λέχοβα (Lehova αλβανικό χωριό κοντά στη Φλώρινα), ο Ζωγράφος Μακάριος  (Zograf Makario από το Bellkameni), ο Αναστάσιος Παπαποστόλου από το Zicishti περιοχή της Κορυστάς (Anastas Papapostol Zicishti) κ.α.

  Οι δραστηριότητες του εργαστηρίου διαδραμάτισαν έναν ειδικό ρόλο στην καλλιέργεια των Δαρδαίων αγιογράφων. Οι εικόνες που ιστορούνταν εκεί ήταν παραγγελίες από πολλές περιοχές της Ανατολικής Ορθόδοξης επικράτειας, όπου πολλές έχουν βρεθεί και αναγνωριστεί. Ο Ιερομόναχος Γρηγόριος δούλεψε και στις Μονές Σιμονόπετρας, Βατοπεδίου και Ξηροποτάμου. Επίσης αρκετές φορές κατά τη διάρκεια της ζωής του, ήρθε στη Δάρδα και βοήθησε δίνοντας τη συνεισφορά του με χρήματα ή ως αγιογράφος στις δύο εκκλησίες της. Έτσι, κυρίως με δικά του έξοδα, ανοικοδομήθηκε ο ναός του Αγίου Αθανασίου, που ανεγέρθηκε για πρώτη φορά το 1750, που χρησίμευε και ως μοναστήρι (ζωγράφισε ο ίδιος τον τρούλο του), καθώς και ο ναός του Αγίου Γεωργίου που χτίστηκε αρχικά το 1839. Στο εργαστήριο του Αγίου Όρους εργάστηκε στο τέμπλο του ναού του Αγίου Αθανασίου καθώς και σε άλλες εικόνες. Σύμφωνα με μεταγενέστερα γραπτά, «ο Γρηγόριος Ζντρούλι, ζωγράφος, το 1895 με τον γιο της αδερφής του Σπυρίδωνα, κι αυτός μοναχός που καταγόταν από την οικογένεια Ντούνκα, συνέβαλαν στην ανοικοδόμηση της εκκλησίας και τη διακόσμησαν με δωρεάν τοιχογραφίες». Tην τελευταία φορά που ήταν στη Δάρδα πήρε την παραγγελία να κάνει τις τοιχογραφίες τον Ναού του Αγίου Γεωργίου στην Κορυτσά, αλλά δυστυχώς το έτος αυτό πέθανε 1906. 

Οι εικόνες του υπακούουν στο γενικότερο καλλιτεχνικό πνεύμα του Αγίου Όρου της περιόδου αυτής. Οι εικόνες του εντάσσονται στο γενικότερο πνεύμα της σύγχρονης ζωγραφικής του Αγίου Όρους. Η μοναδικότητα της ζωγραφικής του, σε αντίθεση με άλλους Δαρδαίους ζωγράφους, έγκειται στο γεγονός ότι στα πορτρέτα των μορφών του χρησιμοποιεί πολύ κόκκινο στα μάγουλα και στα βλέφαρα των ματιών. Επίσης, τραβάει τα μάτια του πολύ στρογγυλά. Όταν βρέθηκε για τελευταία φορά στη Δάρδα, συμφώνησε να ζωγραφίσει το εσωτερικό της εκκλησίας του Αγίου Γεωργίου στην Κορυτσά, αλλά δεν τα κατάφερε γιατί πέθανε εκείνη τη χρονιά. Ήταν άρρωστος με κρυολόγημα και δεν μπορούσε να συνέλθει, έπασχε και αυτός από ρευματισμούς όπως και ο αδελφός του Νεόφυτος. Ευδιάκριτα χαρακτηριστικά της ζωγραφικής του σε σύγκριση με τους άλλους Δαρδαίους ζωγράφους είναι η χρήση του έντονου κόκκινου στα μάγουλα και στα βλέφαρα. Ζωγράφιζε πολύ στρογγυλά τα μάτια.» 2 

 

Αγιογραφία του  Ιερομονάχου Γρηγορίου Ζτρούλη.  Η εικόνα φέρει τον τίτλο «Άγιος Σίμων με σκηνές από τη ζωή του» διαστάσεων 98,5 εκ. και 61,5 εκ., έτος 1900, βρίσκεται στη Μονή Σιμωνόπετρας - Άγιον Όρος.

Αυτή η 122χρονη  εικόνα μπορεί να θεωρηθεί ένα από τα καλύτερα έργα εικονογραφικής τέχνης που φιλοτέχνησε ο Ιερομόναχος ηγούμενος Γρηγόριος Ζτρούλη (Grigor Zdruli ). Η αγιογραφία έχει πολύ μεγάλη ένταση λεπτομέρειας από τη ζωή  του Αγίου Σίμωνα.

Ο αγιογράφος Γρηγόριος Ζτρούλη υπέγραψε τα έργα του με περηφάνια αναδεικνύοντας τον τόπο καταγωγής του Δάρδα με τη συνήθη έκφραση: «Εργάστηκε από τον Ηγούμενο Γρηγόρη από τη Δάρδα».

Βαγγέλης Ζέγκος (1875-1941)

Ο Βαγγέλης σύμφωνα με τα λεγόμενα του παππού Παντελή είναι ο Βαγγέλης Ζέγκος (1875-1941), είναι ο μεγαλύτερος γιος του παπα Γιάννη Ζέγκο. Ο Ευάγγελος πήρε τα πρώτα του μαθήματα στη Δάρδα. Ο πατέρας του παπά Γιάννης, δάσκαλος στο σχολείο του χωριού, αναγνώρισε τις πρώιμες ζωγραφικές του τάσεις. Για το λόγο αυτό αφού πέρασε δυο χρόνια στο γυμνάσιο Κορυτσάς και αφού έμαθε την τέχνη της φωτογραφίας τον έστειλε το 1891 στο αδελφό του που ήταν αγιογράφος στο μοναστήρι στις Καρυές. Εκεί έμαθε και εξασκήθηκε στην τέχνη της τοιχογραφίας και της εικονογραφίας μέχρι το 1899 στο εργαστήρι του Ιερομονάχου Γρηγορίου Ζτρούλι. Έμεινε εκεί 8 χρόνια διδάσκοντας αγιογραφία. Του παρήγγειλαν εικόνες και από την εκκλησία και μοναστήρια της Οδησσού. 

  Το 1899 επέστρεψε την Δάρδα όπου παντρεύτηκε τη Βασιλική Κορτσάρη το 1902 και έκανε επτά θυγατέρες. Οι τέσσερις από αυτές συνέχισαν την οικογενειακή παράδοση της ζωγραφικής. Κατά την διάρκεια που ζούσε στην Δάρδα αγιογράφησε την εκκλησία του Αγίου Γεωργίου και άλλες εκκλησίες του χωριού. Ανέλαβε την εργασία διακόσμησης του μεγάλου ναού του Αγίου Γεωργίου Κορυτσάς μαζί με τους δύο άλλους αγιογράφους Σωτήριο Παπαηλία Δάρδα (Κερε) και τον Αναστάσιο Παπαποστόλη από το Zicishti (Μαθητές του Ιερομονάχου Γρηγορίο Ζτρούλι στο Κελλίον Ευαγγελισμός της Θεοτόκου Καρυών). Η εργασία αυτή κράτησε αρκετά χρόνια. Στην εργασίασ συμμετείχε και ο νεαρός τότε αγιογράφος Παντελής Γκίνης. Κρατούσε πάντα μαζί του φωτογραφική μηχανή, ενώ έκανε και επιζωγράφιση των φωτογραφιών του με χρώμα. Πωλούσε εικόνες στη Ρωσία. Σε έναν διαγωνισμό εικόνων πήρε το πρώτο βραβείο. Επιτροπές που έρχονταν από την Οδυσσό έλεγαν ότι ο ζωγράφος Βαγγέλης ήταν ο πρώτος.

Ο παπά Γιάννης Ζέγκος (1832-1913), (που αναφέρει ο παππού Παντελής), πατέρας του Βαγγέλη Ζέγκου. 

                         Ο Βαγγέλης Ζέγκος, ένας από τους δασκάλους του Παντελή Γκίνη

Θεωρείται ως ένας από τους πιο παραγωγικούς εικονογράφους με έργα του στο Αγιο Όρος, τις ΗΠΑ, Ρωσία κ.α. Στο Εθνικό Μεσαιωνικό Μουσείο της Κορυτσάς έχουν αναγνωριστεί περί τα 180 έργα του. Καθώς μελετούμε και εκτιμούμε τη εργασία του, διαπιστώνουμε το μεγάλο τελέντο και την εκπαίδευση στη ζωγραφική σε δυο τομείς την τοιχογραφία και τις φορητές εικόνες. Ήταν επιδέξιος στην σχεδιασμό, σύνθεση και στην χρωματική απόδοση. Έβρισκε φιγούρες ειδικού τύπου, όμορφες, με μια ψυχολογική αύρα, που συμμορφώνονταν με τις σκηνές που ζωγράφιζε. Οι περισσότερες εικόνες έχουν μόνο μια φιγούρα, αλλά ορισμένες από αυτές δείχνουν δυο ή τρεις Αγίους. Στις εικόνες με μια φιγούρα απεικονίζονται μεγαλόσωμοι ιεράρχες, μάρτυρες της εκκλησίας, στρατιωτικοί, απόστολοι κ.λ.π. Στις εικόνες με περισσότερα από ένα πρόσωπα απεικονίζει σκηνές από τη ζωή του Χριστού και της Παναγίας. Στο σχεδιαστικό, συνθετικό και πλαστικό τρόπο επεξεργασίας των εικόνων, διαπλέκει την μεταβυζαντινή τέχνη με το δυτικό πνεύμα. Αυτό φαίνεται καθαρά στις εργασίες του από το 1906-1911. Συχνά χρησιμοποιούσε ζωντανά μοντέλα για να ζωγραφίσει τις φιγούρες. Για παράδειγμα τα χέρια της Παναγίας ή άλλες λεπτομέρειες εικονογραφήθηκαν μετά από μελέτη των φυσικών χαρακτηριστικών των θυγατέρων του. Oι φιγούρες των πορτραίτων των Αγίων είναι πολύ συνηθισμένες στην εργασία του, αλλά μπορούμε να διακρίνουμε ιδιαίτερα στοιχεία στα πρόσωπα των παραστάσεων ορισμένων εικόνων. Τα πρόσωπα του Χριστού της Παναγίας και του Αγίου Νικολάου είναι υπέροχα. Τα απαλά πρόσωπα από τις Παναγίες του με τα παλ χρώματα και το ελαφρύ  διαφανές βάμμα την κιννάβαρι (πορφυρό χρώμα), θυμίζει τις Παναγίες του Ραφαήλ. Ο Βαγγέλης Ζέγκος ζωγράφιζε επίσης πορτρέτα και συνθέσεις. Τα περισσότερα έργα του είναι φτιαγμένα με την τεχνική της τεμπερας, ενώ ο επιφάνειες που ζωγράφιζε ήταν διάφορες όπως ξύλο, μουσαμάς, τσίγκος, κ.λ.π.3 

Αναστάσης Παπαποστόλου

Σύμφωνα με τα λεγόμενα του παππού Παντελή από τους δασκάλους του εικονογράφους ήταν «ένας Παπαποστόλου». Η επαγγελματική σφραγίδα του Αναστάση Παπαποστόλου  Zicishti (το Zicishti είναι ένα μέρος με πολύ μικρό πληθυσμό στην πολιτεία/περιοχή της Κορυτσάς), όπως μας έχει διασωθεί από το προσωπικό μας αρχείο.

.------------------------------------------------------------------------------------------

1. Παπά Σπύρος Ζέγκος (1927) “Βιογραφία Πολυκάρπου Δαρδαίου”, σελ. 109

2. Kristaq Balli & Kristofor Naslazi (2013), Icon Painters from Dardha (Piktore Ikonografe Nga Dardha), Botimet Toena, Σελ. 41-51, Tirana

3. οπ.α σελ. 75-81

Η ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΚΑΤΑΣΤΑΣΗ ΤΟΥ ΑΓΙΟΥ ΟΡΟΥΣ ΣΤΑ ΧΡΟΝΙΑ ΜΑΘΗΤΕΙΑΣ ΤΟΥ ΠΑΝΤΕΛΗ ΓΚΙΝΗ - Ο ΚΙΝΔΥΝΟΣ ΕΚΣΛΑΒΙΣΜΟΥ

    

Απομαγνητοφωνημένο απόσπασμα ομιλίας Παντελή Γκίνη

«Και ήταν ένα Ρωσικό πλοίο που και αυτό έκανε δρομολόγια. Έπαιρνε Ρώσος προσκυνητάς, εξυπηρετούσε και τους Ρώσους καλόγερους που ήταν 5000-6000 Ρώσοι καλογέροι στο Άγιο Όρος. Οι δικοί μας οι χαμένοι, τα μοναστήρια τα πουλούσαν στους Ρώσους για να πάρουν χρυσό και οι Πατριάρχες έπαιρναν χιλιάδες λίρες για να εγκρίνουν την αγοροπωλησία των μοναστηριών».

Τεκμηρίωση αποσπάσματος ομιλίας

    «Ο Φωκάς [ο Εμμανουήλ Φωκάς υπηρέτησε ως μυστικός πράκτορας στο Άγιο Όρος από το 1905 ως το 1909] σχολιάζει καυστικά το γεγονός πως οι Έλληνες παρόλο που σταμάτησαν να πουλούν κελλιά στους Ρώσους, βοήθησαν αυτούς να καταλάβουν ολόκληρη Μονή [Ζωγράφου]. Η διείσδυση Ρώσων μοναχών στο Άγιον Όρος θορύβησε τον Φωκά. Στη γρήγορη εξάπλωσή τους διέβλεπε τον κίνδυνο να πέσουν στα χέρια των Σλάβων και οι υπόλοιπες 17 μονές του Αγίου Όρους. Και αυτό θα συντελούνταν επειδή κάποιοι Έλληνες μοναχοί, δεν κατανόησαν ή παρέμειναν αδιάφοροι για το μέλλον αυτού του τόπου, μη έχοντας την απαιτούμενη εθνική εγρήγορση. Ο Φωκάς διέβλεπε τον κίνδυνο, ότι σε περίπτωση που πραγματοποιούνταν το ως άνω σχέδιο,  τα 300 μετόχια του Αγίου Όρους που βρίσκονταν στην ελεύθερη Ελλάδα θα περιέρχονταν αυτοδικαίως στα χέρια των Σλάβων  και θα ιδρύονταν στην Ελλάδα τριακόσια σλαβικά κέντρα.» 1

    «Οι Έλληνες που διαβιούσαν στο Άγιο Όρος διαισθάνονταν ότι η αθρόα εισροή των Σλάβων Μοναχών προπαρασκεύαζε την εθνική αποσύνθεση του τόπου. Κατά πλειοψηφία οι Έλληνες Μοναχοί του Αγίου Όρους διακρίνονταν για τη φιλοπατρία τους, την αγνότητα των αισθημάτων και τη γενναία καρδιά τους. Υπήρχε όμως και μια μειοψηφία Ελλήνων Μοναχών που αδιαφορούσαν για τα εθνικά θέματα και για τη διατήρηση της εθνικής ομοιογένειας του ιερού αυτού τόπου. Ο Εμμανουήλ Φωκάς υπηρέτησε ως μυστικός πράκτορας στο Άγιο Όρος από το 1905 ως το 1909. Από τη μακροχρόνια διαβίωσή  του γνώριζε βαθιά τις συνθήκες που επικρατούσαν εκεί, και ο πατριωτισμός του τον ώθησε στο να αποτρέψει τον επικείμενο εκσλαβισμό της πολιτείας. Ο Φωκάς περιδιάβαινε τις Μονές του Αθω, επισκέπτονταν τα πλουσιότερα των μοναχών μέγαρα και τις πτωχότατες αυτών καλύβες, συναναστρεφόταν και συνδιαλεγόταν με μοναχούς, νέους και γέροντες , προκειμένου να ενδυναμώσει την εθνική τους εγρήγορση και να αντιληφθούν τις υπάρχουσες εθνικές ανάγκες»   (Παππάς, σελ. 117)

     Σύμφωνα με τον Παππά Β., (2014) «Η παρουσία 6000 Ρώσων μοναχών που διαβιούσαν σε  ένα (1) μοναστήρι έναντι των 4000 ημετέρων που διαβιούσαν σε 17 ανησυχούσε έντονα όλους τους Έλληνες στο όρος (1905-1909).»

«Ο Δαγκλής προειδοποίησε την διοίκηση του αγώνα για τους κινδύνους που διέβλεπε εάν παραταθεί η υφιστάμενη κατάσταση στο Άγιο Όρος ότι θα πουληθεί αυτό στους Ρώσους λόγω των αφειδώς παρεχομένων πάρα των Ρώσων χρημάτων και του φιλοχρήματου των ημετέρων»2

«Οι ιδέες του Πανσλαβισμού δεν άργησαν να διεισδύσουν και στην μοναστική πολιτεία του Αγίου ΄Ορους και συνοδεύτηκαν από την αθρόα προσέλευση Ρώσων μοναχών σ’ αυτήν που είχε ως σκοπό τον εκρωσισμό ολοένα και περισσότερων ιερών καθιδρυμάτων. Ο σκοπός αυτός επιδιωκόταν με τον εξής τρόπο: οι Ρώσοι εξαγόραζαν υποτελή ιερά καθιδρύματα, εγκαθιστούσαν σ’ αυτά μεγάλο αριθμό μοναχών και στη συνέχεια επιδίωκαν να ανεβάσουν το ιερό καθίδρυμά τους στη τάξη των Μονών του Αγίου `Ορους. Ο Ιωάννης Καλοστύπης, σε βιβλίο που εξέδωσε το 1886 προοιώνιζε τους σκοπούς της εξωτερικής πολιτικής της Ρωσίας στη χερσόνησο του Αγίου Όρους: Η μεγάλη φήμη και η επί του ορθοδόξου κόσμου μεγίστη επίδρασις του αγιωνύμου Όρους είναι τηλικαύτη, ώστε ο μέγας και ακοίμητος του Ελληνισμού πολέμιος, ο Σλαυισμός, υπεισήλθεν εκεί μεγίστην και πλουσιοτάτην Μονή ιδρύσας (την του Παντελεήμονος ελληνική ούσα προ του 1875) και εκ ταύτης ανακυκά και συνταράττει και επιβουλεύεται πολλαχώς και πολυτρόπως τα αυτόθι ελληνικά συμφέροντα …»3

Από την συγκριτική παράθεση των ανωτέρω προκύπτουν τα ακόλουθα : 

α) ο Φωκάς έδρασε στο Άγιο Όρος την ίδια  περίοδο που ζούσε ο παππούς Παντελής 1905-1909, 

β) συμπίπτουν οι αναφορές τους περί πωλήσεων κελιών και μονών στους Ρώσους, εξαιτίας της φιλοχρηματίας των ημετέρων,

 γ) συμπίπτει ο αριθμός των Ρώσων μοναχών, 6.000 αναφέρουν και οι δύο ! 

-----------------------------------------------------------------

1.  Πάππας Β. 2014, Ιστορικά και πολιτιστικά στοιχεία στο Άγιο Όρος και την ευρύτερη περιοχή. Η δράση μοναχών και λαϊκών κατά τον Μακεδονικό Αγώνα και τους Βαλκανικούς Πολέμους, Διδ. Διατριβή, σελ. 120 Θεσσαλονίκη.

2. οπ.α. σελ. 143 

3. οπ.α. σελ 10-31