Απομαγνητοφωνημένη ομιλία Παντελή Γκίνη
«Ως το 1900 δώδεκα χρόνια. Το 1903 με πήρε ο πατέρας μου 12, 13, 14 ετών. To όνειρό του έβλεπε τους ζωγράφους εκεί στο Άγιο Όρος ήταν οι καλύτεροι επαγγελματίες που έβγαζαν λεπτά, ήταν οι Ρώσοι εκεί, και με πήρε μικρόν δεν είχα κλείσει ούτε τα 13 χρόνια. Με πήρε και με έβαλε εκεί στο εργαστήριο να μάθω τέχνη.
Στο χωριό με τον πατέρα μου μαζί φύγαμε τότε. Ύστερα πήγαμε στο Άγιο Όρος. Με έβαλε στο εργαστήριο εκεί πέρα που ήταν ένας από την Δάρδα και έδωσε να δουλέψω πέντε χρόνια εκεί να μάθω. Έδωσε και 30 χρυσές λίρες εκεί στο εργαστήριο. Εκεί αγιογράφοι ήταν της κακομοίρας ήταν κλειστοί οι άνθρωποι εκεί πέρα. Εκεί έμαθα τα στοιχειώδη. Όταν ήρθα εδώ (εννοεί στη Λάρισα) το 1911 την τελειοποίησα δουλεύοντας μονάχος μου. Έκανα ασυγκρίτως καλύτερη δουλειά 200 % καλύτερη.
Στις Καρυές ήμουν εκεί πέντε χρόνια από το 1907 ως το 1911. Δεν ήταν μοναστήρι. Δάσκαλός μου ήταν ένας Παπαποστόλου και ένας Βαγγέλης από την Δάρδα από έναν Παπα Γιάννη γιος. Είχε και έναν αδελφό Νικόλα το λέγαν δεν τον άρεσε να καθίσει εκεί η ζωγραφική και πήγε στην Αμερική και έμεινα εγώ εκεί στο εργαστήρι.
Ήταν τουρκικό το καθεστώς τότε. Αυτή η ιστορία είναι πρώτου του βαλκανικού πολέμου. Τουρκία ήταν τότε εκεί και το Άγιο Όρος και η Πατρίδα, ένα κράτος. Οι Τούρκοι ήταν απέξω από τον Τύρναβο. Εκεί ήταν και οι σταθμοί στο Παπαπούλι και στο Δεριλί ήταν σταθμός τούρκικος. Ως το 1908 ήμουν μαθητευόμενος.
Εκεί στο Άγιο Όρος την συγκοινωνία την έκανε μία εταιρεία ακτοπλοϊκή Ελληνική Ελληνικά βαπόρια εταιρεία Γαστούνη έκαναν συγκοινωνία Πειραιά-Χαλκίδα-Βόλο-Θεσσαλονίκη-Δάφνη-Δαρδανέλλια-Κωσταντινούπολη-Οδησσός και γύριζαν πάλι».
Τεκμηρίωση Ομιλίας
Ο παππούς Παντελής δεν θυμόταν σε ποιο εργαστήρι έμαθε την τέχνη της αγιογραφίας. Όμως, αφενός από τα ονόματα των δασκάλων του που μας αναφέρει, αφετέρου από τα τεκμήρια της έρευνας μας τα οποία παραθέτουμε παρακάτω, συνάγουμε το συμπέρασμα ότι πρόκειται για τον αγιογραφικό οίκο του Δαρδαίου Ιερομονάχου Γρηγορίου Ζτρούλι (1841-1906), ο οποίος ήταν σύμφωνα με τον π. Σπύρο Ζέγκο «Γέρων του Κελλίου Ευαγγελισμός της Θεοτόκου της Μονής Αγίου Διονυσίου, στις Καρυές.»1 Το Κελλίον ήταν εξάρτημα της μονής Αγίου Διονυσίου Αγίου Όρους.
Ο Ιερομόναχος Γρηγόριος Ζτρούλι (Ηγούμενος και Πρωτομάστορας του εργαστηρίου)
«Ο Ιερομόναχος Γρηγόριος Ζτρούλι ο περεσβύτερος ήταν ένας από τους πιο φημισμένους Δαρδαίους ζωγράφους. Το βαπτιστικό του όνομα ήταν Σωτήρης. Πήγε στο Άγιο Όρος σε πολύ νεαρή ηλικία με τον πατέρα του Θέμελ ο οποίος έκανε ξύλινες κατασκευές. Εκεί έμαθε την αγιογραφία από έναν μοναχό με το όνομα Μακάριος. Κατά μια εκδοχή ο Μακάριος κατάγονταν από την Καβάλα. Σε αυτό το μοναστήρι ξεκίνησε τη δραστηριότητά του ως εικονογράφος και αργότερα εκεί ίδρυσε το δικό του ανεξάρτητο στούντιο, όπου δούλεψαν και έμαθαν οι περισσότεροι ζωγράφοι από τη Δάρδα, όπως ο Γρηγόριος Ιερομόναχος Ζντρούλης (Grigor Jeromonak Zdruli, ο νεότερος ανεψιός του), τα αδέλφια Βαγγέλης, ο Ευθύμιος και Νικόλαος Ζέγκος, Παντελής Γκίνης (Pandi Gjino), Σπυρίδων Ντούνκα (Spiridon Dunka) και άλλοι ζωγράφοι εκτός Δάρδας όπως ο Dhimitër Papaveshi από τη Λέχοβα (Lehova αλβανικό χωριό κοντά στη Φλώρινα), ο Ζωγράφος Μακάριος (Zograf Makario από το Bellkameni), ο Αναστάσιος Παπαποστόλου από το Zicishti περιοχή της Κορυστάς (Anastas Papapostol Zicishti) κ.α.
Οι δραστηριότητες του εργαστηρίου διαδραμάτισαν έναν ειδικό ρόλο στην καλλιέργεια των Δαρδαίων αγιογράφων. Οι εικόνες που ιστορούνταν εκεί ήταν παραγγελίες από πολλές περιοχές της Ανατολικής Ορθόδοξης επικράτειας, όπου πολλές έχουν βρεθεί και αναγνωριστεί. Ο Ιερομόναχος Γρηγόριος δούλεψε και στις Μονές Σιμονόπετρας, Βατοπεδίου και Ξηροποτάμου. Επίσης αρκετές φορές κατά τη διάρκεια της ζωής του, ήρθε στη Δάρδα και βοήθησε δίνοντας τη συνεισφορά του με χρήματα ή ως αγιογράφος στις δύο εκκλησίες της. Έτσι, κυρίως με δικά του έξοδα, ανοικοδομήθηκε ο ναός του Αγίου Αθανασίου, που ανεγέρθηκε για πρώτη φορά το 1750, που χρησίμευε και ως μοναστήρι (ζωγράφισε ο ίδιος τον τρούλο του), καθώς και ο ναός του Αγίου Γεωργίου που χτίστηκε αρχικά το 1839. Στο εργαστήριο του Αγίου Όρους εργάστηκε στο τέμπλο του ναού του Αγίου Αθανασίου καθώς και σε άλλες εικόνες. Σύμφωνα με μεταγενέστερα γραπτά, «ο Γρηγόριος Ζντρούλι, ζωγράφος, το 1895 με τον γιο της αδερφής του Σπυρίδωνα, κι αυτός μοναχός που καταγόταν από την οικογένεια Ντούνκα, συνέβαλαν στην ανοικοδόμηση της εκκλησίας και τη διακόσμησαν με δωρεάν τοιχογραφίες». Tην τελευταία φορά που ήταν στη Δάρδα πήρε την παραγγελία να κάνει τις τοιχογραφίες τον Ναού του Αγίου Γεωργίου στην Κορυτσά, αλλά δυστυχώς το έτος αυτό πέθανε 1906.
Οι εικόνες του υπακούουν στο γενικότερο καλλιτεχνικό πνεύμα του Αγίου Όρου της περιόδου αυτής. Οι εικόνες του εντάσσονται στο γενικότερο πνεύμα της σύγχρονης ζωγραφικής του Αγίου Όρους. Η μοναδικότητα της ζωγραφικής του, σε αντίθεση με άλλους Δαρδαίους ζωγράφους, έγκειται στο γεγονός ότι στα πορτρέτα των μορφών του χρησιμοποιεί πολύ κόκκινο στα μάγουλα και στα βλέφαρα των ματιών. Επίσης, τραβάει τα μάτια του πολύ στρογγυλά. Όταν βρέθηκε για τελευταία φορά στη Δάρδα, συμφώνησε να ζωγραφίσει το εσωτερικό της εκκλησίας του Αγίου Γεωργίου στην Κορυτσά, αλλά δεν τα κατάφερε γιατί πέθανε εκείνη τη χρονιά. Ήταν άρρωστος με κρυολόγημα και δεν μπορούσε να συνέλθει, έπασχε και αυτός από ρευματισμούς όπως και ο αδελφός του Νεόφυτος. Ευδιάκριτα χαρακτηριστικά της ζωγραφικής του σε σύγκριση με τους άλλους Δαρδαίους ζωγράφους είναι η χρήση του έντονου κόκκινου στα μάγουλα και στα βλέφαρα. Ζωγράφιζε πολύ στρογγυλά τα μάτια.» 2
Αγιογραφία του Ιερομονάχου Γρηγορίου Ζτρούλη. Η εικόνα φέρει τον τίτλο «Άγιος Σίμων με σκηνές από τη ζωή του» διαστάσεων 98,5 εκ. και 61,5 εκ., έτος 1900, βρίσκεται στη Μονή Σιμωνόπετρας - Άγιον Όρος.
Αυτή η 122χρονη εικόνα μπορεί να θεωρηθεί ένα από τα καλύτερα έργα εικονογραφικής τέχνης που φιλοτέχνησε ο Ιερομόναχος ηγούμενος Γρηγόριος Ζτρούλη (Grigor Zdruli ). Η αγιογραφία έχει πολύ μεγάλη ένταση λεπτομέρειας από τη ζωή του Αγίου Σίμωνα.
Ο αγιογράφος Γρηγόριος Ζτρούλη υπέγραψε τα έργα του με περηφάνια αναδεικνύοντας τον τόπο καταγωγής του Δάρδα με τη συνήθη έκφραση: «Εργάστηκε από τον Ηγούμενο Γρηγόρη από τη Δάρδα».
Ο Βαγγέλης σύμφωνα με τα λεγόμενα του παππού Παντελή είναι ο Βαγγέλης Ζέγκος (1875-1941), είναι ο μεγαλύτερος γιος του παπα Γιάννη Ζέγκο. Ο Ευάγγελος πήρε τα πρώτα του μαθήματα στη Δάρδα. Ο πατέρας του παπά Γιάννης, δάσκαλος στο σχολείο του χωριού, αναγνώρισε τις πρώιμες ζωγραφικές του τάσεις. Για το λόγο αυτό αφού πέρασε δυο χρόνια στο γυμνάσιο Κορυτσάς και αφού έμαθε την τέχνη της φωτογραφίας τον έστειλε το 1891 στο αδελφό του που ήταν αγιογράφος στο μοναστήρι στις Καρυές. Εκεί έμαθε και εξασκήθηκε στην τέχνη της τοιχογραφίας και της εικονογραφίας μέχρι το 1899 στο εργαστήρι του Ιερομονάχου Γρηγορίου Ζτρούλι. Έμεινε εκεί 8 χρόνια διδάσκοντας αγιογραφία. Του παρήγγειλαν εικόνες και από την εκκλησία και μοναστήρια της Οδησσού.
Το 1899 επέστρεψε την Δάρδα όπου παντρεύτηκε τη Βασιλική Κορτσάρη το 1902 και έκανε επτά θυγατέρες. Οι τέσσερις από αυτές συνέχισαν την οικογενειακή παράδοση της ζωγραφικής. Κατά την διάρκεια που ζούσε στην Δάρδα αγιογράφησε την εκκλησία του Αγίου Γεωργίου και άλλες εκκλησίες του χωριού. Ανέλαβε την εργασία διακόσμησης του μεγάλου ναού του Αγίου Γεωργίου Κορυτσάς μαζί με τους δύο άλλους αγιογράφους Σωτήριο Παπαηλία Δάρδα (Κερε) και τον Αναστάσιο Παπαποστόλη από το Zicishti (Μαθητές του Ιερομονάχου Γρηγορίο Ζτρούλι στο Κελλίον Ευαγγελισμός της Θεοτόκου Καρυών). Η εργασία αυτή κράτησε αρκετά χρόνια. Στην εργασίασ συμμετείχε και ο νεαρός τότε αγιογράφος Παντελής Γκίνης. Κρατούσε πάντα μαζί του φωτογραφική μηχανή, ενώ έκανε και επιζωγράφιση των φωτογραφιών του με χρώμα. Πωλούσε εικόνες στη Ρωσία. Σε έναν διαγωνισμό εικόνων πήρε το πρώτο βραβείο. Επιτροπές που έρχονταν από την Οδυσσό έλεγαν ότι ο ζωγράφος Βαγγέλης ήταν ο πρώτος.
Ο Βαγγέλης Ζέγκος, ένας από τους δασκάλους του Παντελή Γκίνη
Θεωρείται ως ένας από τους πιο παραγωγικούς εικονογράφους με έργα του στο Αγιο Όρος, τις ΗΠΑ, Ρωσία κ.α. Στο Εθνικό Μεσαιωνικό Μουσείο της Κορυτσάς έχουν αναγνωριστεί περί τα 180 έργα του. Καθώς μελετούμε και εκτιμούμε τη εργασία του, διαπιστώνουμε το μεγάλο τελέντο και την εκπαίδευση στη ζωγραφική σε δυο τομείς την τοιχογραφία και τις φορητές εικόνες. Ήταν επιδέξιος στην σχεδιασμό, σύνθεση και στην χρωματική απόδοση. Έβρισκε φιγούρες ειδικού τύπου, όμορφες, με μια ψυχολογική αύρα, που συμμορφώνονταν με τις σκηνές που ζωγράφιζε. Οι περισσότερες εικόνες έχουν μόνο μια φιγούρα, αλλά ορισμένες από αυτές δείχνουν δυο ή τρεις Αγίους. Στις εικόνες με μια φιγούρα απεικονίζονται μεγαλόσωμοι ιεράρχες, μάρτυρες της εκκλησίας, στρατιωτικοί, απόστολοι κ.λ.π. Στις εικόνες με περισσότερα από ένα πρόσωπα απεικονίζει σκηνές από τη ζωή του Χριστού και της Παναγίας. Στο σχεδιαστικό, συνθετικό και πλαστικό τρόπο επεξεργασίας των εικόνων, διαπλέκει την μεταβυζαντινή τέχνη με το δυτικό πνεύμα. Αυτό φαίνεται καθαρά στις εργασίες του από το 1906-1911. Συχνά χρησιμοποιούσε ζωντανά μοντέλα για να ζωγραφίσει τις φιγούρες. Για παράδειγμα τα χέρια της Παναγίας ή άλλες λεπτομέρειες εικονογραφήθηκαν μετά από μελέτη των φυσικών χαρακτηριστικών των θυγατέρων του. Oι φιγούρες των πορτραίτων των Αγίων είναι πολύ συνηθισμένες στην εργασία του, αλλά μπορούμε να διακρίνουμε ιδιαίτερα στοιχεία στα πρόσωπα των παραστάσεων ορισμένων εικόνων. Τα πρόσωπα του Χριστού της Παναγίας και του Αγίου Νικολάου είναι υπέροχα. Τα απαλά πρόσωπα από τις Παναγίες του με τα παλ χρώματα και το ελαφρύ διαφανές βάμμα την κιννάβαρι (πορφυρό χρώμα), θυμίζει τις Παναγίες του Ραφαήλ. Ο Βαγγέλης Ζέγκος ζωγράφιζε επίσης πορτρέτα και συνθέσεις. Τα περισσότερα έργα του είναι φτιαγμένα με την τεχνική της τεμπερας, ενώ ο επιφάνειες που ζωγράφιζε ήταν διάφορες όπως ξύλο, μουσαμάς, τσίγκος, κ.λ.π.3
Σύμφωνα με τα λεγόμενα του παππού Παντελή από τους δασκάλους του εικονογράφους ήταν «ένας Παπαποστόλου». Η επαγγελματική σφραγίδα του Αναστάση Παπαποστόλου Zicishti (το Zicishti είναι ένα μέρος με πολύ μικρό πληθυσμό στην πολιτεία/περιοχή της Κορυτσάς), όπως μας έχει διασωθεί από το προσωπικό μας αρχείο.
.------------------------------------------------------------------------------------------
1. Παπά Σπύρος Ζέγκος (1927) “Βιογραφία Πολυκάρπου Δαρδαίου”, σελ. 109
2. Kristaq Balli & Kristofor Naslazi (2013), Icon Painters from Dardha (Piktore Ikonografe Nga Dardha), Botimet Toena, Σελ. 41-51, Tirana
3. οπ.α σελ. 75-81
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου