ΤΟ ΠΡΩΤΟ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙ : «ΦΩΤΟΖΩΓΡΑΦΕΙΟΝ»

    Ο φωτογράφος ανέβηκε στο ψηλότερο επίπεδο του τετραώροφου προπολεμικού καμπαναριού του ναού του Αγίου Νικολάου . Από το σημείο αυτό κατηύθυνε τον φακό του προς βορρά και αποτύπωσε ένα μεγάλο τμήμα του κεντρικού τομέα της Λάρισας. 

    Το μικρό κτίσμα που βρίσκεται σε πρώτο πλάνο, με κίτρινη επισήμανση, στη γωνία του τριγώνου Ηπείρου-Ψαρρών-Παπαναστασίου φέρει επιγραφή με την ένδειξη «ΦΩΤΟΖΩΓΡΑΦΕΙΟΝ». Πρόκειται για το εργαστήριο το οποίο διατηρούσαν προπολεμικά δύο σπουδαίοι ζωγράφοι-αγιογράφοι και φωτογράφοι, ο Χρυσόστομος Παπαμερκουρίου και ο Παντελής Γκίνης. Πίσω από το εργαστήριο αυτό διακρίνεται μια μεγάλη διώροφη οικοδομή, η οποία ανήκε στον Παπαμερκουρίου. *

Φωτογραφία Ι. Κουμουνδούρου 1925. Αρχείο Θανάση Μπετχαβέ

Φωτογραφία επεξεργασμένη με Τεχνητή Νοημοσύνη

O παλιός Ναός του Αγίου Νικολάου με το καμπαναριό και τα τρία κυπαρίσσια, που προβάλλουν σε πρώτο πλάνο στις πάνω φωτογραφίες.

Φωτογραφία Παντελή Κ. Γκίνη. Αρχείο Παντελή  Γκίνη (εγγονού)

Η θέση του στούντιο Γκίνη–Παπαμερκουρίου μέσα στο ευρύτερο πλαίσιο των εργαστηριακών πρακτικών αγιογραφίας

Το εργαστήριο Γκίνη–Παπαμερκουρίου εγγράφεται κατ’ αρχάς σε μια ευρύτερη, καλά εδραιωμένη παράδοση μικρών ατελιέ αγιογραφίας και ζωγραφικής, όπως αναπτύχθηκαν στις ελληνικές πόλεις του 20ού αιώνα. Η χρήση ανθιβόλων, η αντιγραφή παλαιότερων εικόνων, η φωτογράφηση έργων για αρχείο ή για μελλοντική επεξεργασία και η μεταφορά τους με κάνναβο σε μεγαλύτερες επιφάνειες δεν αποτελεί ιδιαιτερότητα μόνο αυτού του στούντιο, αλλά κοινό ρεπερτόριο εργαστηριακών τεχνικών. Το στούντιο των Γκίνη–Παπαμερκουρίου ανήκει λοιπόν σ’ αυτήν την «κανονικότητα» της αγιογραφικής παραγωγής, όπου η εικόνα κυκλοφορεί από σχέδιο σε ξύλο, από ξύλο σε φωτογραφία και από φωτογραφία σε νέα ζωγραφική απόδοση.

Ωστόσο, τα διαθέσιμα τεκμήρια –η πανοραμική φωτογραφία της γειτονιάς όπου επιγράφεται το κτίριο ως «φωτοζωγραφείον» και η σφραγίδα στο πίσω μέρος των φωτογραφιών με την ένδειξη «Χρ. Παπαμερκουρίου & Π. Γκίνης / Ζωγράφοι & Φωτογράφοι / Λάρισα»– δείχνουν ότι το συγκεκριμένο εργαστήριο αυτοπροσδιοριζόταν συνειδητά ως υβριδικός χώρος. Δεν πρόκειται απλώς για αγιογράφους που «παρεμπιπτόντως» φωτογραφίζουν τα έργα τους· ούτε για φωτογράφους που περιστασιακά αναλαμβάνουν εκκλησιαστικές παραγγελίες. Η επαγγελματική ταυτότητα «ζωγράφοι & φωτογράφοι», καθώς και ο τίτλος «φωτοζωγραφείον» στην όψη του κτιρίου, παρουσιάζουν την ζωγραφική και τη φωτογραφία ως ισότιμες και συγκοινωνούσες δραστηριότητες.

Η χωροθέτηση του στούντιο σε κεντρικό σταυροδρόμι της Λάρισας, όπως φαίνεται στην πανοραμική λήψη, ενισχύει αυτήν τη διττή λειτουργία. Το εργαστήριο δεν είναι απομονωμένο σε εκκλησιαστικό περιβάλλον, αλλά ενταγμένο στο αστικό τοπίο, ανάμεσα σε κατοικίες και εμπορικές χρήσεις. Από εκεί οι Γκίνης και Παπαμερκουρίου εξυπηρετούν ταυτόχρονα εκκλησιαστικές παραγγελίες (τέμπλα, φορητές εικόνες) και κοσμικές φωτογραφικές ανάγκες της πόλης (πορτρέτα, αναμνηστικά, ενδεχομένως φωτο-μεγεθύνσεις και «φωτοζωγραφιές»). Το στούντιο τους λειτουργεί έτσι ως κόμβος όπου η ορθόδοξη εικονογραφική παράδοση συναντά τις νέες αστικές πρακτικές της φωτογραφίας.

Αυτή η διττή ταυτότητα αντανακλάται και στις ίδιες τις εργαστηριακές πρακτικές. Οι φωτογραφίες με κάνναβο, οι λήψεις ολοκληρωμένων εικόνων στον κήπο του εργαστηρίου και οι φωτο-ανθίβολες που κολλώνται σε ξύλο για να μεταφερθούν στη συνέχεια σε μεγάλη κλίμακα, δείχνουν μια διαμεσική αλυσίδα εργασίας όπου η φωτογραφία παύει να είναι απλό τεκμήριο και γίνεται εργαλείο σχεδίασης, μετάφρασης και πολλαπλασιασμού εικονογραφικών προτύπων. Μέσα από τέτοιες διαδικασίες, το στούντιο Γκίνη–Παπαμερκουρίου συνδέεται με τις ευρύτερες πρακτικές των «φωτοζωγραφείων» της εποχής, αλλά ταυτόχρονα προσφέρει ένα ιδιαίτερα καθαρό παράδειγμα του πώς η διαμεσικότητα εγγράφεται στην καθημερινή λειτουργία ενός αγιογραφικού εργαστηρίου.

Συνοψίζοντας, το στούντιο Γκίνη–Παπαμερκουρίου δεν διαφοροποιείται ριζικά ως προς τα τεχνικά μέσα από άλλα εργαστήρια αγιογραφίας· διαφοροποιείται όμως στον τρόπο που ενσωματώνει και αναδεικνύει τη σχέση ζωγραφικής και φωτογραφίας στο επίπεδο της επαγγελματικής ταυτότητας, της χωρικής παρουσίας στην πόλη και της εσωτερικής οργάνωσης της εργασίας. Ως «φωτοζωγραφείον», το εργαστήριο αυτό αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα του πώς η αγιογραφία, στον 20ό αιώνα, μετακινείται από το αυστηρά εκκλησιαστικό εργαστήριο στο διαμεσικό περιβάλλον της αστικής εικόνας, όπου η παραγωγή ιερών και κοσμικών εικόνων συνυφαίνεται καθημερινά.

--------------------------------------------------------------------------------------------------------------

* https://www.onlarissa.gr/2024/02/18/etsi-itan-to-kentro-tis-larisas-apo-psila-100-chronia-prin-oi-katoikies-gnoston-larisaion-foto/